پس جزا داده شود به آن سعى و عمل جزاى تمام بدون نقصان وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى و آيا خبر داده نشده كه بسوى پروردگارتست نهايت كار و رجوع همه خلايق بعد از انقطاع عمل تا هر يك را بر وفق عمل جزا دهد ان كان خيرا فخير و ان كان شرا فشر و ميتواند كه معنى اين آيه اين باشد كه چنانچه ابتداى خلقت ازوست نهايت آجال نيز ازوست على بن ابراهيم آيهء إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى را چنين تفسير كرده كه چون سخن بجناب كبرياى الهى رسد بايد سكوت كرد و حرف نزد كه در آن كبرياى گنجايش سخن نيست چنانچه در بيان اين آيت روايت كرده كه « اذا انتهى - الكلام الى اللَّه فامسكوا و تكلموا فيما دون العرش و لا تتكلموا فيما فوق العرش » وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى و نيز در آن صحيفه‌هاست كه اوست آن خدايى كه مردم را بخنداند و بگرياند زيرا كه خالق قوت ضحك و بكا اوست يا سبب خنده و گريه كه سرور و حزن است ازوست اما نفس ضحك و بكا كار عبادست چنانچه حق تعالى فرموده « فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً » « 1 » و بعضى گفته‌اند كه معنى آيه اينست كه « اضحك الاشجار بالانوار و ابكى السحاب بالامطار » يعنى بخنده بياورد درختان را بشكوفه‌ها و بگريه در آرد ابرها را بقطرات باران‌ها « و فى تفسير على بن ابراهيم قال ابكى السماء بالمطر و اضحك الارض بالنبات » و وجوه ديگر نيز گفته‌اند وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْيا و اينكه او بميراند و زنده سازد و قاتل باعث نقص بنيهء آدميست و موت مقارن آن بخلق خداى تعالى حاصل مىشود نه آنكه قاتل تواند كسى را بميراند وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى و اينكه او بيافريد از انسان و سائر حيوانات دو صنف را را كه آن نر و ماده است مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى از آب منى مذكر و مؤنث وقتى كه ريخته شود آن آب منى در رحم و آدم و حوا و هكذا عيسى عليه السّلام ازين حكم مستثنىاند وَ أَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى و اينكه بر خداى تعالى است آفريدن ديگر بعد از موت در

--> ( 1 ) - س 9 : توبه ، ى 82